De wereld als schoolplein

Waarom we het drama niet meer serieus hoeven te nemen

Wanneer we kijken naar het huidige wereldleiderschap en de bijbehorende schoolpleindynamiek, zien we vaak een schouwspel van machtige mannen en geopolitieke dreiging. Maar als je een andere bril opzet, zie je dat de dynamiek op het wereldtoneel identiek is aan die van kleine jongetjes op een schoolplein die elkaars zandkastelen omvertrappen.

De één heeft ruzie met het andere groepje. Ze stampvoeten, bluffen, spelen spelletjes om elkaar de loef af te steken en trappen elkaars zandkastelen omver. De attributen zijn gevaarlijk – vliegdekschepen in plaats van stokken – maar de dynamiek is identiek: het is een eindeloze herhaling van patronen die voortkomen uit een systeem dat zijn houdbaarheid heeft bereikt.

Als je de lens een fractie kantelt zie je kleine jongetjes op een schoolplein

Wereldleiderschap, verhalenmachines en geconstrueerde schaarste

Onze huidige wereld draait niet op feiten, maar op narratieven. Of het nu gaat over immigratie, het klimaat, stikstof of de economie; we krijgen voortdurend kant-en-klare verhalen voorgeschoteld die ons dwingen in een positie van ‘voor‘ of ‘tegen‘.

Deze verhalen hebben een diepere, vaak onzichtbare functie: het delegitimeren van jouw directe ervaring. Het systeem wil namelijk dat je gelooft dat je zelf niet in staat bent om de werkelijkheid te duiden. Je wordt wijsgemaakt dat je een tussenpersoon nodig hebt om te begrijpen wat er aan de hand is:

• De expert aan de talkshowtafel: 
  Elke avond schuiven dezelfde gezichten aan om je te vertellen hoe je de wereld moet interpreteren. Zij bezitten de ‘geautoriseerde’ taal. Als jij iets anders voelt of ziet, wordt dat weggezet als onderbuikgevoel.
• De arts tijdens de pandemie: 
  Denk terug aan de witte jas aan de tafel die vanuit één specifiek model bepaalde wat ‘veilig’ was. Jouw eigen weten over je lichaam en je gezondheid werd buiten spel gezet.
• De politicus in de camera: 
  Die je vertelt dat er ‘geen geld’ is voor jouw zorg, terwijl de cijfers laten zien dat de wereld overstroomt van overvloed die simpelweg ongelijk verdeeld wordt door het systeem.

De wortels: het monster onder het bed

Hoe komt het dat we massaal zijn gestopt met vertrouwen op wat we zelf zien en voelen? Die ontkoppeling begint niet in de klas, maar vaak al in de kinderkamer.

Denk aan het kind dat ’s nachts roept dat er een monster onder het bed zit. Het kind voelt de dreiging; de angst is voor hem een directe realiteit. Wat doet de gemiddelde ouder? Die doet het licht aan, wijst naar de lege ruimte en zegt: “Kijk maar, er is niets. Het zit in je hoofd. Ga maar slapen.”

Hoewel goedbedoeld, is de onbewuste boodschap vernietigend: wat jij voelt en ziet is niet waar, en wat de autoriteit ziet (in dit voorbeeld de ouder), is de enige echte werkelijkheid. In plaats van de waarneming van het kind te erkennen, wordt de eigen ervaring direct ongeldig verklaard. Dit patroon herhaalt zich van generatie op generatie en wordt bevestigd in bijvoorbeeld het onderwijs (“houd je bij de feiten in het boek”) en later in de maatschappij (“kijk naar de statistieken van de expert”).

Het resultaat is een collectieve verlamming. We kijken naar de wereld, voelen aan alles dat de verhalen niet kloppen, maar we durven niet meer op dat gevoel te handelen omdat we al vanaf de kindertijd geleerd hebben onze eigen waarneming te wantrouwen.

De schoolpleindynamiek doorzien vanuit het lege midden

Zodra je deze patronen doorziet, sta je voor een fundamentele keuze. Ga je de strijd aan met de jongetjes op het schoolplein? Probeer je hun zandkastelen omver te duwen of de ‘meester’ te overtuigen van jouw gelijk? Als je dat doet, stap je direct weer het drama in. Je voedt de polariteit met jouw eigen energie.

Dat is de hoogste vorm van leiderschap: aanwezig blijven bij wat er is, zonder jezelf te laten gijzelen door het drama.

De andere weg is die van het ‘lege midden‘. Dit is de plek van waaruit je naar het schoolplein kijkt en de humor van het toneelstuk inziet. Niet vanuit superioriteit, maar vanuit de bevrijding dat je niet langer hoeft mee te spelen. De lach is hier een energetische grens: het is de kortsluiting van het systeem. Het systeem wil dat je boos bent of bang, want dat houdt het verhaal in leven. Jouw glimlach zegt: “Ik zie wat je doet, en ik doe niet meer mee.”

Je eigen licht als anker

Wanneer je stopt met vechten tegen de schaduwen op de muur, draai je je automatisch om naar de lichtbron. Dat is geen vlucht uit de werkelijkheid, maar een terugkeer naar de enige werkelijkheid die er werkelijk toe doet: jouw eigen aanwezigheid.

We bevinden ons momenteel in de fase van de rups die in de cocon zit en vloeistof is geworden. De oude structuren imploderen, de vlinder is er nog niet. In die vloeistof is het verleidelijk om je vast te klampen aan de oude verhalen, maar het is juist de tijd om je eigen licht als anker te gebruiken.

Dat licht is de zon waar ik het vaker over heb in mijn gesprekken. De zon debatteert niet met de duisternis; ze verschijnt simpelweg en de duisternis lost op. Zo werkt het ook met jouw bewustzijn. Wanneer je in je eigen centrum blijft staan – in dat lege midden waar de verhalen geen grip op hebben – word je een baken van rust in een kolkende massa.

De zon schijnt op het bloedbad én op de bloem, zonder onderscheid en zonder oordeel. Dat is de hoogste vorm van leiderschap: aanwezig blijven bij wat er is, zonder jezelf te laten gijzelen door het drama. Vertrouwen op je eigen waarneming is daarom een revolutionaire daad. Het is het besef dat jouw ‘directe weten’ geldig is. Zonder dat een tussenpersoon daar een stempel op hoeft te zetten.

Vertrouwen op je eigen waarneming is een revolutionaire daad.

De vraag is niet hoe we de jongens op het schoolplein laten ophouden. De vraag is of jij de moed hebt om de bril op te zetten die de absurditeit doorziet, en simpelweg je eigen licht te blijven stralen.

---

Wil je meer taal voor wat je al weet?

Benno Rijpkema
Klankbord voor bestuurders, leiders en directies · Bezielde transformatie in leiderschap en organisatie